डिमेन्सिया भएका ज्येष्ठ नागरिकको घरमै हेरचाह कसरी गर्ने?

हिजोसम्म नातिनातिनाको नाम सम्झिने आमाले आज चिन्नुभएन। चिया खाइसकेपछि फेरि चिया माग्नुभयो। बुवा बजार जान निस्कनुभयो, तर घर फर्कने बाटो भुल्नुभयो। यस्तो पहिलोपटक देख्दा परिवार झस्कन्छ, अनि धेरैले सोच्छन्, बुढेसकालमा यस्तै हुन्छ होला। तर सधैं त्यसो हुँदैन। यी डिमेन्सियाका लक्षण पनि हुन सक्छन्। विश्व स्वास्थ्य संगठन का अनुसार डिमेन्सिया सामान्य बुढ्यौलीको भाग होइन, मस्तिष्कलाई असर गर्ने रोग हो। यसले सम्झना, सोच्ने क्षमता र दैनिक काम गर्ने तरिकामा असर पार्छ। नेपालमा डिमेन्सिया बिरामीको हेरचाह धेरैजसो घरमै हुन्छ, त्यसैले घरमै ज्येष्ठ नागरिकको हेरचाह गर्ने सही तरिका परिवारले जान्नै पर्छ।

डिमेन्सिया भनेको के हो?

डिमेन्सिया एउटा मात्र रोग होइन, मस्तिष्कका कोषिका बिग्रँदा देखिने लक्षणहरूको समूह हो। अल्जाइमर्स यसको सबैभन्दा चर्चित कारण हो, तर स्ट्रोकपछि पनि यस्तो समस्या आउन सक्छ। सुरुमा भर्खरका कुरा बिर्सने, सामान राखेको ठाउँ नसम्झने, पैसाको हिसाब गल्ती गर्ने, चिनेको ठाउँमै हराउने जस्ता कुरा देखिन्छन्। समय बित्दै जाँदा मान्छे चिन्न गाह्रो हुन्छ, बोल्न अप्ठ्यारो हुन्छ, र नुहाउने–खाने जस्ता सामान्य कामका लागि पनि अर्काको साथ चाहिन्छ। रोग बिस्तारै बढ्ने भएकाले आजको हेरचाह र छ महिनापछिको हेरचाह उस्तै हुँदैन।

पहिलो काम: डाक्टरसँग जँचाउनुहोस्

बिर्सने समस्या देखिएपछि घरमै अनुमान नलगाउनुहोस्। थाइरोइडको गडबडी, भिटामिन बी१२ को कमी, मधुमेह, उच्च रक्तचाप वा औषधिको असरले पनि बिर्सने समस्या आउन सक्छ, र ती उपचार गर्न सकिन्छ। न्युरोलोजिस्ट वा मनोरोग विशेषज्ञलाई देखाउँदा रोग कुन चरणमा छ भन्ने थाहा हुन्छ। जाँचमा जाँदा बिरामीले कुन कुरा कहिलेदेखि बिर्सन थाले र कुन औषधि खाइरहेका छन् भन्ने कुरा लेखेर लैजानुहोस्। निदान ढिला गर्दा परिवारले नै बढी मुश्किल बेहोर्नुपर्छ।

घरलाई सुरक्षित बनाउनुहोस्

डिमेन्सिया भएका ज्येष्ठ नागरिक घरभित्रै पनि दुर्घटनामा पर्न सक्छन्। भुइँमा चिप्लने म्याट, ढोकाको चुकुल, बाथरुमको भिजेको भुइँ, ग्यास चुल्हो र तिखा सामानमा ध्यान दिनुपर्छ। बाथरुम र सिँढीमा समात्ने ह्यान्डल राख्नुहोस्। राति बाटोमा हल्का बत्ती बाल्नुहोस्। मुख्य ढोकामा घण्टी वा अलार्म राख्दा बिरामी बाहिर निस्कँदा थाहा हुन्छ। औषधि र सफाइका रसायन ताल्चा लगाएर राख्नुहोस्। कतै हराउनुभयो भने काम लाग्ने गरी नाम, ठेगाना र परिवारको फोन नम्बर लेखेको कार्ड खल्तीमा राखिदिनुहोस्।

दैनिक तालिका मिलाउनुहोस्

डिमेन्सिया भएका मानिसलाई अनिश्चितता मन पर्दैन। बिहान उठ्ने, चिया खाने, नुहाउने, खाना खाने र सुत्ने समय सकेसम्म रोज उस्तै राख्नुहोस्। एउटै कोठा, एउटै कुर्सी र एउटै क्रम हुँदा उनीहरूलाई सुरक्षित महसुस हुन्छ। भित्तामा ठूला अक्षरको पात्रो र घडी राख्नुहोस्। पुराना फोटो हेर्ने, भजन सुन्ने, तरकारी केलाउने, फूलबारीमा पानी हाल्ने जस्ता सजिला काममा लगाउँदा मन व्यस्त रहन्छ। नयाँ काम सिकाउन खोज्नुभन्दा उनीहरूले पहिलेदेखि गर्दै आएको काम गर्न दिनु राम्रो हुन्छ।

कुरा गर्ने तरिका

यहीँ धेरै परिवार चुक्छन्। “हिजो भनेको होइन?” भनेर झपार्दा बिरामीलाई दोष लगाएजस्तो लाग्छ, जबकि उनले जानीजानी बिर्सेका हुँदैनन्। नजिक गएर नाम लिएर बोल्नुहोस्, छोटो र सरल वाक्य प्रयोग गर्नुहोस्, एकपटकमा एउटा मात्र कुरा सोध्नुहोस्। उत्तर दिन समय दिनुहोस्। गलत कुरा भने पनि हरेकपटक सच्याउन नजानुहोस्। दिवंगत श्रीमानलाई खोजिरहेको छ भने “उहाँ हुनुहुन्न” भन्नुभन्दा “उहाँको कुरा सुनाउनुस् त” भनेर कुरा मोड्दा चोट कम लाग्छ। शब्दभन्दा अनुहारको भाव र स्वरले बढी असर गर्छ।

खाना, सरसफाइ र औषधि

रोग बढ्दै जाँदा खान र पिउन बिर्सने हुन्छ, कतिलाई निल्न पनि गाह्रो हुन्छ। सानो–सानो मात्रामा, दिनमा धेरैपटक पौष्टिक खाना दिनुहोस् र पानी पिउन सम्झाइरहनुहोस्। नुहाउँदा बिरामीले लाज वा डर मान्छन्, त्यसैले बिस्तारै, अनुमति मागेर र शरीर ढाकेर सफा गर्नुहोस्। यो काम परिवारको सदस्यलाई अप्ठ्यारो लाग्न सक्छ, यस्तोमा व्यक्तिगत स्याहार सेवा लिन सकिन्छ। औषधिमा झन् होसियार हुनुपर्छ। एउटै औषधि दुईपटक खाने वा छुटाउने जोखिम हुन्छ, त्यसैले साप्ताहिक पिल बक्स प्रयोग गर्नुहोस् वा औषधि सहयोग लिनुहोस्।

रिस, शंका र राति नसुत्ने समस्या

डिमेन्सियामा बिरामी अचानक रिसाउने, शंका गर्ने, कसैले सामान चोर्यो भन्ने वा राति नसुती हिँड्ने गर्न सक्छन्। यो उनीहरूको स्वभाव होइन, रोगको असर हो। यस्तो बेला बहस नगर्नुहोस्। शान्त स्वरमा “म खोजिदिन्छु” भन्नुहोस्। रिसको कारण खोज्नुहोस्, भोक, दुखाइ, चर्को आवाज, धेरै मान्छे वा शौचालय जानुपर्ने अवस्था भएको हुन सक्छ। दिउँसो केही बेर घाममा बसाउने, चिया–कफी दिउँसो मात्र दिने र दिनमा लामो समय नसुताउने गर्दा रातको निद्रा केही सुध्रिन्छ। व्यवहार निकै बिग्रिएमा डाक्टरसँग सल्लाह गर्नुहोस्, आफैं निद्राको औषधि नदिनुहोस्।

हिँडडुल र हल्का व्यायाम

दिनहुँ आँगन वा छतमा १५–२० मिनेट हिँडाउनु राम्रो हुन्छ। यसले मांसपेशी बलियो राख्छ, निद्रा सुध्रिन्छ र मन हल्का हुन्छ। तर एक्लै नछाड्नुहोस्, किनकि ढल्ने जोखिम धेरै हुन्छ। हिँड्न गाह्रो भइसकेको अवस्थामा हिँडडुल सहयोग ले बिरामीलाई सुरक्षित रूपमा उठाउन, बसाल्न र हिँडाउन मद्दत गर्छ। लामो समय सुतिरहेकाको ढाडमा घाउ (बेडसोर) हुने सम्भावना हुन्छ, त्यसैले हरेक दुई घण्टामा ओल्टाइपल्टाइ गर्नुपर्छ।

स्याहार गर्नेले आफ्नो पनि ख्याल गर्नुहोस्

डिमेन्सिया भएका आफन्तको स्याहार गर्दा थकान, चिन्ता र एक्लोपन आउनु स्वाभाविक हो। धेरै छोराछोरी र बुहारीले आफ्नो निद्रा, काम र स्वास्थ्य सबै छोडेर लागिरहेका हुन्छन्। एक्लै सबै बोक्दा आफैं बिरामी पर्ने डर रहन्छ। परिवारका अरू सदस्यबीच काम बाँड्नुहोस्, हप्तामा केही घण्टा आफ्नै लागि निकाल्नुहोस्, र मन अप्ठ्यारो हुँदा विश्वासिलो मान्छेसँग कुरा गर्नुहोस्। NHS को जानकारी पनि स्याहारकर्ताका लागि उपयोगी सामग्री हो। थकाइलाई कमजोरी नठान्नुहोस्, विश्राम पनि हेरचाहकै भाग हो।

कहिले बाहिरको सहयोग लिने?

घरमै हेरचाह गर्दा पनि सबै काम परिवारले मात्र गर्नुपर्छ भन्ने छैन। बिरामी राति उठेर हिँड्न थाले, खान–नुहाउनमा पूरै साथ चाहिन थाले, परिवारका सदस्य काममा जानैपर्ने भए वा स्याहारकर्ता नै थाकिसकेको भए बाहिरको मद्दत लिने बेला भइसकेको हो। काठमाडौंमा वृद्धवृद्धाको हेरचाह गर्न तालिम प्राप्त केयरगिभर सेवा उपलब्ध छ, जसले दिनभर वा राति बिरामीसँगै बसेर दैनिक काममा सघाउँछ। औषधि, इन्जेक्सन, रक्तचाप र सुगर जाँच जस्ता काम चाहिए घरमै नर्सिङ सेवाले पूरा गर्छ। कस्तो डिमेन्सिया केयरगिभर सेवा चाहिन्छ भन्ने अन्योल भए पहिले बिरामीको अवस्था बुझाउनुहोस्, त्यसैका आधारमा सेवा छान्न सजिलो हुन्छ।

सेवा छान्दा के हेर्ने?

वृद्धवृद्धाको स्याहारसुसार सेवा लिनुअघि केही कुरा सोध्नुहोस्। स्याहारकर्ताले डिमेन्सिया भएका बिरामी पहिले हेरेका छन् कि छैनन्, उनीहरूको पृष्ठभूमि जाँचिएको छ कि छैन, र बिरामीको अवस्था बदलिँदा परिवारलाई कसरी जानकारी दिइन्छ। पहिलो केही दिन परिवारको सदस्य पनि साथमै बसेर बिरामी र स्याहारकर्तालाई एकआपसमा अभ्यस्त हुन दिनुहोस्। बिरामीलाई मन पर्ने खाना, बानी, डराउने कुरा र दिनचर्या लेखेर दिनुहोस्, यसले नयाँ मान्छेलाई धेरै सजिलो पार्छ।

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू

१. डिमेन्सिया र सामान्य बिर्सनुमा के फरक हुन्छ?
उमेरसँगै कहिलेकाहीँ नाम वा सामान बिर्सिन्छ, तर पछि सम्झना आउँछ। डिमेन्सियामा बिर्सने क्रम बारम्बार हुन्छ र दैनिक कामलाई नै असर गर्छ, जस्तै चिनेको बाटो हराउने वा खाएको कुरा बिर्सने।

२. डिमेन्सिया पूरै निको हुन्छ?
धेरैजसो कारणमा पूरै निको हुँदैन। तर समयमै जाँच र सही हेरचाह भए रोगको गति बिस्तारै गराउन र बिरामीको जीवन सहज बनाउन सकिन्छ।

३. डिमेन्सिया भएका बिरामीलाई एक्लै छाड्न मिल्छ?
सुरुको चरणमा छोटो समयका लागि मिल्न सक्छ, तर रोग बढेपछि मिल्दैन। हराउने, ढल्ने र ग्यास वा चुल्होबाट दुर्घटना हुने जोखिम हुन्छ।

४. बिरामीले औषधि खान मानेनन् भने के गर्ने?
जबरजस्ती नगर्नुहोस्। शान्त भएको बेला फेरि प्रयास गर्नुहोस्, खानामा मिसाउनुअघि डाक्टर वा फार्मासिस्टलाई सोध्नुहोस्। समस्या रहिरहे डाक्टरसँग कुरा गर्नुहोस्।

५. काठमाडौंमा डिमेन्सिया भएका ज्येष्ठ नागरिकका लागि घरमै केयरगिभर पाइन्छ?
पाइन्छ। दिनको केही घण्टा वा पूरै दिन र रातका लागि पनि स्याहारकर्ता राख्न सकिन्छ। सेवा लिनुअघि उनीहरूले डिमेन्सिया बिरामी हेरेको अनुभव छ कि छैन भनेर सोध्नुहोस्।

अन्त्यमा

डिमेन्सियाको हेरचाह छोटो दौड होइन, लामो यात्रा हो। सबै दिन राम्रा हुँदैनन्, केही दिन आफ्नै धैर्य टुट्ला जस्तो पनि लाग्छ। तर सुरक्षित घर, नियमित दिनचर्या, मायालु बोली र समयमै सहयोग मिले ज्येष्ठ नागरिकले आफ्नै घरमा सम्मानपूर्वक बाँच्न सक्छन्। नेपालमा डिमेन्सिया बिरामीको हेरचाहमा सहयोग चाहिएमा हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस्, हामी तपाईंको परिवारको अवस्था सुनेर उपयुक्त ज्येष्ठ नागरिक हेरचाह सेवा नेपाल मा सुझाउँछौं।