नेपालमा घरमै बिरामीको खाना र पोषण व्यवस्थापन गर्दा जान्नुपर्ने कुराहरू

नेपालमा घरमै बिरामीको पोषण व्यवस्थापन किन महत्त्वपूर्ण छ

घरमा कोही बिरामी भएपछि सबैभन्दा बढी सुनिने वाक्य हो, “केही खाँदै खाँदैनन्, के गरौँ?”

औषधि समयमा दिइन्छ, अस्पतालको कागजपत्र मिलाइन्छ, तर खाना भने “जे खान मन लाग्छ त्यही” भनेर छोडिन्छ। गल्ती यहीँबाट सुरु हुन्छ। खानपान राम्रो नभए औषधिले पनि पूरा काम गर्न सक्दैन। घाउ ढिलो निको हुन्छ, कमजोरी बढ्छ र बिरामी अझै थला पर्छन्।

यो लेखमा हामी घरमै बिरामीको खानपान कसरी मिलाउने भन्ने कुरा नेपाली परिवारको भान्छा र बानीलाई ध्यानमा राखेर सरल तरिकाले बताउँछौँ।

बिरामीलाई पोषण किन यति धेरै चाहिन्छ?

स्वस्थ मान्छेलाई दैनिक काम गर्न खाना चाहिन्छ। बिरामीलाई त्यसमाथि रोगसँग लड्न र शरीर मर्मत गर्न थप शक्ति चाहिन्छ।

प्रोटिनले घाउ निको पार्न र मांसपेशी जोगाउन मद्दत गर्छ। भिटामिन र खनिजले रोग प्रतिरोध क्षमता टिकाउँछ। तरल पदार्थले शरीरलाई सुक्न दिँदैन।

यो कुरा विश्व स्वास्थ्य संगठनले पनि भनेको छ। WHO को स्वस्थ आहार सम्बन्धी जानकारीअनुसार राम्रो आहारले सबै प्रकारका कुपोषणबाट जोगाउँछ।

एउटा उदाहरण लिऔँ। ललितपुरका एक परिवारमा ७५ वर्षीया हजुरआमाको कम्मरको अप्रेसन भयो। अस्पतालबाट घर आएपछि उनले दिनमा दुई-तीन चम्चा भात मात्र खान थालिन्। तीन हप्तामा उनी निकै कमजोर भइन् र घाउ सुक्न पनि ढिलो भयो। खाना सानो परिमाणमा, दिनमा ६ पटक र प्रोटिनयुक्त बनाइएपछि मात्र उनको अवस्था सुध्रिन थाल्यो। यस्ता घटना घरघरमा देखिन्छन्।

पोषण युक्त खाना भनेको के हो?

पोषण युक्त खाना भनेको शरीरलाई चाहिने सबै तत्व सही मात्रामा दिने खाना हो। एउटै परिकारले यो काम गर्दैन, त्यसैले खानामा विविधता चाहिन्छ।

बिरामीका लागि सन्तुलित आहारमा यी समूह हुनुपर्छ:

• शक्ति दिने: भात, रोटी, जाउलो, चिउरा, मकै, आलु, तरुल
• शरीर बनाउने (प्रोटिन): दाल, गेडागुडी, अण्डा, माछा, मासु, दही, दूध, पनिर
• रोगसँग लड्न मद्दत गर्ने: हरियो सागपात, गाजर, फर्सी, मौसमी फलफूल
• थप शक्ति: घ्यू वा तेल (थोरै), बदाम, तिल

नेपाली थालीमा यी सबै पहिल्यै छन्। नयाँ वा महँगो कुरा किन्नुपर्दैन। दाल-भात-तरकारी-सागको थालीलाई अलि मसिनो पारेर र अण्डा वा दही थपेर राम्रो बनाउन सकिन्छ।

यसै विषयमा UNICEF नेपाल पोषण पेजले नेपालका सन्दर्भमा राम्रो जानकारी दिएको छ।

बिरामीमा न्यून पोषण कसरी चिन्ने?

न्यून पोषण भनेको शरीरले चाहिने जति पोषण नपाउनु हो। यो बच्चामा मात्र हुने हो भन्ने भ्रम छ, तर लामो समय बिरामी रहेका ज्येष्ठ नागरिक र शय्यागत बिरामीमा यो धेरै देखिन्छ।

यी संकेतमा ध्यान दिनुहोस्:

• महिना दिनमै तौल घट्नु वा लुगा खुकुलो हुनु
• हरेक दिन थकान र कमजोरी लाग्ने
• घाउ वा चोट ढिलो निको हुने
• छाला सुक्खा हुने, कपाल झर्ने
• खुट्टा वा अनुहार सुन्निने
• भोक नै नलाग्ने वा खाना देख्दै वाक्क लाग्ने

यी मध्ये दुई-तीनवटा देखिए डाक्टर वा पोषण विशेषज्ञसँग सल्लाह लिनुहोस्। आफैँ औषधि वा पोषक पूरक सुरु नगर्नुहोला।

बिरामीको दैनिक आहार योजना

बिरामीलाई तीन ठूलो खाना भन्दा दिनमा ५-६ पटक सानो खाना सजिलो हुन्छ। पेट छिट्टै भरिने र खान मन नलाग्ने समस्या यसले कम गर्छ।

तल एउटा नमुना छ। यो सबैलाई एकै खालको होइन, बिरामीको रोग अनुसार फेर्नुपर्छ।

खाना पचाउन गाह्रो हुने बिरामीलाई दाल र तरकारी राम्ररी पिसेर वा मसिनो मिलाएर दिनुहोस्। मसला, चिल्लो र धेरै पिरो भने घटाउनुहोस्।

यसमा हामीले एउटा गल्ती धेरै देखेका छौँ। परिवारले बिरामीको मन राख्न “जे खान्छु भन्छन्” त्यही दिन्छन्, चाहे त्यो चाउचाउ र बिस्कुट नै किन नहोस्। एकदुई दिन ठीक छ, तर दिनदिनै यस्तै हुँदा पोषण पुग्दैन।

बिरामीलाई खाना खुवाउने सही तरिका

कस्तो खाना दिने भन्ने जत्तिकै महत्त्वपूर्ण कुरा कसरी खुवाउने भन्ने हो। गलत तरिकाले खुवाउँदा खाना श्वासनलीमा पस्न सक्छ र त्यो खतरनाक हुन सक्छ।

• बसाएर खुवाउनुहोस्। सम्भव भए सिधा उठाएर वा ढाडमुनि तकिया राखेर बसाउनुहोस्। पल्टिरहेको अवस्थामा कहिल्यै नखुवाउनुहोस्।
• खाएपछि केही बेर बसाइराख्नुहोस्। कम्तीमा आधा घण्टा सुताउन हुँदैन।
• सानो गाँस, सानो चम्चा। हतार नगर्नुहोस्। एक गाँस निलिसकेपछि मात्र अर्को दिनुहोस्।
• बिरामीको गतिमा खुवाउनुहोस्। चपाउन र निल्न समय दिनुहोस्।
• खाने बेला रमाइलो वातावरण बनाउनुहोस्। टिभी बन्द गरी हल्का कुराकानी गर्नुहोस्।
• सफा हात र सफा भाँडा। बिरामीको प्रतिरोध क्षमता कम हुन्छ, त्यसैले सरसफाइमा हेलचेक्र्याइँ नगर्नुहोस्।

खाँदा खोक्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने वा आवाज चिसो हुने भए तुरुन्तै खुवाउन रोकेर डाक्टरलाई देखाउनुहोस्। यो निल्न गाह्रो हुने समस्या हुन सक्छ र त्यसमा तरल पदार्थ पनि बाक्लो पार्नुपर्ने हुन्छ।

शय्यागत बिरामीको खानपान अझै बढी होसियारी चाहिने विषय हो। त्यसका लागि शय्यागत बिरामीको हेरचाह सेवाबारे जानकारी लिन सक्नुहुन्छ।

बिरामीलाई पर्याप्त पानी कसरी खुवाउने?

बिरामीले पानी कम पिउने समस्या धेरैमा देखिन्छ। बिरामीलाई शौचालय जान गाह्रो हुने भएकाले आफैँ पानी कम पिउँछन्, अनि शरीरमा पानीको कमी हुन्छ।

पानीको कमीले कब्जियत, चक्कर, पिसाब गाढा हुने र मुख सुक्ने समस्या ल्याउँछ। ज्येष्ठ नागरिकमा यो चाँडै गम्भीर बन्न सक्छ।

यी उपाय काम लाग्छन्:

• एकैचोटि ठूलो गिलास होइन, हरेक एक-दुई घण्टामा केही घुट्की दिनुहोस्
• पानीबाहेक दाल-पानी, सुप, जाउलो, मोही, नरिवल पानी र फलको रस पनि तरलमै गनिन्छ
• पिसाबको रङ हेर्नुहोस्। हल्का पहेँलो राम्रो, गाढा पहेँलो वा सुन्तला रङ भए पानी थप्नुपर्छ
• रात्रिमा बारम्बार उठ्नुपर्ने समस्या भए साँझ अलि कम र दिउँसो बढी दिनुहोस्

सामान्य वयस्कका लागि दिनमा ६-८ गिलास भनेर भनिन्छ। तर मुटु, मिर्गौला वा कलेजोका बिरामीमा डाक्टरले तरल सीमित गरेका हुन सक्छन्। त्यस्तो अवस्थामा आफैँ नबढाउनुहोस्, डाक्टरले भनेको मात्रा नै पालना गर्नुहोस्।

ज्येष्ठ नागरिकको पोषण तथा खानपान

उमेर बढ्दै जाँदा भोक कम हुन्छ, स्वाद फिक्का लाग्छ, दाँत कमजोर हुन्छ र पाचन सुस्त हुन्छ। त्यसैले ज्येष्ठ नागरिकको खानपान अलि फरक तरिकाले सोच्नुपर्छ।

• खाना नरम, सजिलै चपाउन र निल्न मिल्ने बनाउनुहोस्
• प्रोटिनमा ध्यान दिनुहोस्, किनभने उमेरसँगै मांसपेशी घट्दै जान्छ। दाल, अण्डा, दही र माछा राम्रो स्रोत हुन्
• नुन र चिल्लो कम राख्नुहोस्
• स्वादका लागि अदुवा, जिरा, धनियाँ, लसुन जस्ता मसला हल्का प्रयोग गर्नुहोस्
• एक्लै बस्दा खाना बिर्सने वा नबनाउने समस्या हुन्छ, त्यसैले सकेसम्म सबैसँग बसेर खुवाउनुहोस्

बुवाआमा एक्लै बसेका वा तपाईं विदेशमा बस्नुभएको छ भने खानपानको निगरानी अझै कठिन हुन्छ। यस्तो अवस्थामा होम नर्सिङ सेवा वा दैनिक सहयोगी लिएर खानपानको व्यवस्था मिलाउन सकिन्छ।

रोग अनुसार सावधानी

सबै बिरामीको आहार एकैनासको हुँदैन। यहाँ केही सामान्य कुरा छन्, तर यी डाक्टरको सल्लाहको विकल्प होइनन्।

• मधुमेह: चिनी र मिठाई कम गर्नुहोस्, तर खाना नै छाड्न हुँदैन। खाना समयमै दिनुहोस् र औषधिसँग मिलाउनुहोस्।
• मिर्गौलाका बिरामी: नुन, पोटासियम र तरल पदार्थमा विशेष सीमा हुन सक्छ। डाक्टरको सूची नै पछ्याउनुहोस्।
• मुटुका बिरामी: नुन कम, चिल्लो कम। तरल सीमित गरिएको हुन सक्छ।
• क्यान्सरका बिरामी: उपचारका बेला वाकवाकी र भोक नलाग्ने समस्या धेरै हुन्छ। सानो, बारम्बार र मन पर्ने खानाले मद्दत गर्छ।
• स्ट्रोकपछिका बिरामी: निल्ने क्षमता जाँचेर मात्र खाना दिनुहोस्। बाक्लो वा मसिनो बनाइएको खाना चाहिन सक्छ।

औषधि खाने समयसँग खाना कसरी मिलाउने भन्ने कुरा पनि महत्त्वपूर्ण छ। केही औषधि खाली पेटमा र केही खानासँगै खानुपर्छ। यसमा औषधि सहयोग सेवा ले समयमै र सही तरिकाले औषधि दिन सहयोग गर्छ।

घरमै परिवारले गर्ने सामान्य गल्ती

धेरै परिवार असल नियतले नै गल्ती गर्छन्। यी कुरा चिनेर राख्दा काम लाग्छ।

1. बिरामीले खान मानेन भनेर खाना नै छोडिदिनु
2. “बल आउँछ” भनेर एकैचोटि धेरै खाना थुपार्नु
3. अस्पतालको सल्लाह नलिई घरेलु उपचार वा जडीबुटी थप्नु
4. पानी कम दिनु किनभने बारम्बार बाथरुम जानुपर्छ भन्ने डरले
5. बिरामीको तौल कहिल्यै नहेर्नु
6. खाना बनाउने र खुवाउने काम एउटै व्यक्तिमा थोपर्नु र उनी थाकेर हेलचेक्र्याइँ हुनु

तौल हरेक हप्ता वा दुई हप्तामा एकपटक जाँच्नु असल बानी हो। तौल घटिरहेको छ भने त्यो पोषण पुगेको छैन भन्ने पहिलो संकेत हो।

कहिले बाहिरी सहयोग लिने?

सबै कुरा आफैँ सम्हाल्न खोज्दा परिवारका सदस्य नै थाक्छन्। यी अवस्थामा सहयोग लिनु ठीक हुन्छ:

• बिरामीले दिनमै धेरैपटक खान अस्वीकार गर्ने
• निल्न गाह्रो हुने वा खाँदा खोक्ने
• तौल निकै घट्ने
• परिवारमा खाना खुवाउने समय दिने कोही नहुने
• बिरामी शय्यामै बस्नुपर्ने वा दीर्घकालीन उपचारमा हुने

यस्तो बेला प्रशिक्षित केयरगिभर सेवा ले बिरामीको खानपान, सरसफाइ र दैनिक हेरचाहमा सघाउन सक्छ। घरमै बिरामीको खानपानमा सहयोग चाहिएको छ भने आफ्नो अवस्था बताएर सल्लाह लिन सकिन्छ।

बारम्बार सोधिने प्रश्न

पोषण युक्त खाना भनेको के हो?
शरीरलाई चाहिने शक्ति, प्रोटिन, भिटामिन र खनिज सबै सही मात्रामा दिने खाना पोषण युक्त खाना हो। दाल, गेडागुडी, अण्डा, दूधजन्य परिकार, सागसब्जी र फलफूल यसका आधार हुन्।

न्यून पोषण भनेको के हो?
शरीरले चाहिने जति पोषण नपाउनुलाई न्यून पोषण भनिन्छ। यसमा तौल घट्ने, कमजोर हुने र घाउ ढिलो निको हुने समस्या देखिन्छ।

बिरामीलाई दिनमा कति पटक खुवाउने?

 सामान्यतया दिनमा ६-८ गिलास तरल पदार्थ मिल्छ, तर मुटु वा मिर्गौलाका बिरामीलाई डाक्टरले सीमा तोकेका हुन सक्छन्। डाक्टरको सल्लाह नै अन्तिम मान्नुहोस्।

ज्येष्ठ नागरिकलाई कस्तो खाना उपयुक्त हुन्छ?
नरम, पचाउन सजिलो, कम नुन र कम चिल्लो भएको खाना। प्रोटिनमा विशेष ध्यान दिनुहोस्।

अन्तिम कुरा

घरमै बिरामीको पोषण व्यवस्थापन कुनै ठूलो विज्ञान होइन। यसमा नियमितता, धैर्य र बिरामीको अवस्था बुझ्ने मन चाहिन्छ।

सानो परिमाण, बारम्बार खाना, सही तरिकाले खुवाउने र पर्याप्त तरल दिने। यी चार कुरा मिलाए धेरै समस्या आफैँ घट्छन्। जहाँ अप्ठ्यारो पर्छ, त्यहाँ डाक्टर वा प्रशिक्षित हेरचाहकर्ताको सहयोग लिनुहोस्।

तपाईंको घरमा कोही बिरामी हुनुहुन्छ र खानपानमा सहयोग चाहिएको छ भने हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।