- घरमै बिरामीको व्यक्तिगत सरसफाइ किन जरुरी छ?
- घरमै बिरामीको व्यक्तिगत सरसफाइ किन जरुरी छ?
- सुरु गर्नुअघि तयार पार्नुपर्ने सामान
- घरमा बिरामीलाई नुहाउने तरिका
- बिरामीको मुख र दाँतको सरसफाइ
- कपाल, नङ र खुट्टाको हेरचाह
- बिरामीको कपडा र ओछ्यान सफा राख्ने तरिका
- बिरामीको सरसफाइमा केयरगिभरको भूमिका
- कहिले नर्स वा डाक्टरको सहयोग लिने?
- एक्लै सम्हाल्न गाह्रो भएमा के गर्ने?
- बारम्बार सोधिने प्रश्न
- अन्त्यमा
घरमै बिरामीको व्यक्तिगत सरसफाइ किन जरुरी छ?

घरमा कोही लामो समयदेखि बिरामी हुँदा परिवारको ध्यान औषधि र खानपानमा बढी जान्छ। सरसफाइ भने “समय मिले गरौँला” भनेर पछाडि पर्छ। अनि एक दिन बिरामीको छालामा रातो दाग देखिन्छ, मुखबाट गन्ध आउन थाल्छ, र बल्ल थाहा हुन्छ कि सरसफाइ पनि उपचारकै एउटा भाग रहेछ।
धेरै परिवारलाई कहाँबाट सुरु गर्ने भन्नेमै अलमल हुन्छ। बिरामीलाई कसरी उठाउने, कसरी छुने, दुख्ला कि भन्ने डर पनि हुन्छ। यो लेखमा घरमै बिरामीको व्यक्तिगत सरसफाइ कसरी गर्ने भन्ने कुरा एकएक गरेर सजिलो भाषामा बुझाइएको छ, ताकि तपाईं आत्मविश्वासका साथ सुरु गर्न सक्नुहुन्छ।
घरमै बिरामीको व्यक्तिगत सरसफाइ किन जरुरी छ?
व्यक्तिगत सरसफाइ भनेको आफ्नो शरीर, मुख, कपाल, नङ र लुगालाई सफा राख्ने दैनिक बानी हो। स्वस्थ मानिसले यो आफैं गर्छ र ध्यानै दिँदैन। तर बिरामी, ज्येष्ठ नागरिक वा ओछ्यानबाट उठ्न नसक्ने व्यक्तिले यो काम आफैं गर्न सक्दैन। त्यसपछि यो जिम्मेवारी परिवारका सदस्य वा केयरगिभरमा आइपुग्छ।
सरसफाइ राम्रो भयो भने पसिना जम्ने ठाउँमा हुने चिलाइ, दाद र दुर्गन्ध कम हुन्छ। मुख सफा भए खाना खान मन लाग्छ। छालाको संक्रमणको जोखिम पनि घट्छ। तर यी सबैभन्दा ठूलो कुरा के हो भने, सफा भएपछि बिरामीले आफू अझै मान्छे हुँ, मेरो वास्ता गरिएको छ भन्ने महसुस गर्छन्। लामो रोगले थाकेको मनलाई त्यसले साँच्चै सहारा दिन्छ।
यसको उल्टो पनि सत्य छ। लामो समय एउटै ओछ्यानमा, भिजेको वा फोहोर कपडामा बस्दा छाला बिग्रन्छ र घाउ बन्न सक्छ। त्यसैले यो काम “भए भयो, नभए पनि हुन्छ” भन्ने होइन।
सुरु गर्नुअघि तयार पार्नुपर्ने सामान
सरसफाइ गर्दागर्दै बिचमा सामान खोज्न गयो भने बिरामी खुला शरीरमा चिसोमा बस्नुपर्छ। त्यसैले सुरु गर्नुअघि सबै सामान ओछ्यानको छेउमा राख्नुहोस्।
न्यानो पानीको बेसिन, नरम सुती तौलिया र सफा कपडाका टुक्रा चाहिन्छ। अनुहार र गुप्तांगका लागि अलग्गै कपडा राख्नुहोस्, कहिल्यै एउटै नफेर्नुहोस्। हल्का साबुन, नरम टुथब्रस र पेस्ट, कुल्ला गर्ने कचौरा, नेलकटर र कंघी पनि राख्नुहोस्। बदल्नका लागि सफा लुगा र चादर, डिस्पोजेबल पन्जा, अनि पानी नछिर्ने ओछ्याउने कपडा तयार भए राम्रो। छाला सुक्खा हुने बिरामीका लागि सुगन्धरहित मोइस्चराइजर वा नरिवल तेल पनि चाहिन्छ।
घरमा बिरामीलाई नुहाउने तरिका
बिरामी हिँडडुल गर्न सक्छन् भने बाथरुममा प्लास्टिकको कुर्सी राखेर बसाल्नुहोस् र भुइँ चिप्लो छ कि छैन हेर्नुहोस्। हिँड्दा ढल्ने डर छ भने सुरक्षित रूपमा बाथरुम पुर्याउन हिँडडुलमा सहयोग जस्तो सेवा लिँदा परिवारको भार धेरै हल्का हुन्छ।
ओछ्यानमै हुने बिरामीका लागि भने “बेड बाथ” अर्थात् ओछ्यानमै शरीर पुछ्ने तरिका सबैभन्दा सुरक्षित हुन्छ। यसरी गर्नुहोस्:
पहिले कोठा न्यानो बनाउनुहोस् र झ्याल, ढोका बन्द गर्नुहोस्। पानीको तापक्रम आफ्नो नाडीको भित्री भागमा लगाएर हेर्नुहोस्, तातो भए बिरामीको छाला पोल्न सक्छ। अनि अनुहार, घाँटी र कानबाट सुरु गर्नुहोस्, अनुहारमा साबुन नलगाई। त्यसपछि हात, छाती, पेट, खुट्टा र अन्त्यमा करवट फर्काएर पीठ पुछ्नुहोस्।
एकै पटक सबै शरीर नउघार्नुहोस्। एक भाग पुछेर ढाक्नुहोस्, अनि अर्को भाग खोल्नुहोस्। यसले चिसो लाग्न दिँदैन र बिरामीको लाज पनि बचाउँछ। काखी, कम्मर, घुँडाको पछाडि र छालाको तहमा पसिना जम्ने भएकाले त्यहाँ विशेष ध्यान दिनुहोस्। गुप्तांग सबैभन्दा अन्तमा, अगाडिबाट पछाडितिर पुछ्नुहोस्, र त्यसका लागि पन्जा र अलग्गै कपडा प्रयोग गर्नुहोस्।
सकिएपछि नरम तौलियाले थपथपाएर सुकाउनुहोस्, रगड्नु हुँदैन। औँलाका बिच र छालाको तहमा चिस्यान रह्यो भने ढुसी लाग्न सक्छ।
नुहाउँदाको बेला छाला जाँच्ने राम्रो मौका हो। रातो दाग, सुन्निएको भाग वा सानो घाउ देखिए नोट गर्नुहोस्। हरेक दिन पूरा शरीर पुछ्न सम्भव नहुन सक्छ। यस्तोमा दिनमा एक पटक अनुहार, हात र गुप्तांग सफा गर्ने, अनि पूरा शरीर बिरामीको अवस्था हेरेर हप्तामा केही पटक पुछ्ने गर्न सकिन्छ।
बिरामीको मुख र दाँतको सरसफाइ
मुख बेवास्ता गरिने ठाउँ हो, तर यसको असर ठूलो हुन्छ। मुख सफा नहुँदा दुर्गन्ध, घाउ, संक्रमण र कहिलेकाहीँ फोक्सोसम्मको समस्या बढ्न सक्छ। त्यसैले दिनमा कम्तीमा दुई पटक, बिहान र राति, मुख सफा गर्नुहोस्।
बिरामी बस्न सक्छन् भने सिरानी अग्लो पारेर नरम ब्रसले हल्का सफा गर्न लगाउनुहोस्। कुल्ला गरेर कचौरामा थुक्न सक्छन् भने थुक्न दिनुहोस्। नकली दाँत (डेन्चर) लगाउनेको हकमा रातिमा निकालेर सफा पानीमा राख्नुहोस् र बिहान ब्रसले माझेर मात्र लगाउनुहोस्। ओठ फुट्ने रहेछ भने नरिवल तेल वा लिप बाम लगाउन सकिन्छ।
होस कम भएको वा निल्न गाह्रो हुने बिरामीमा भने पानी श्वासनलीमा पस्ने जोखिम हुन्छ। यस्तो अवस्थामा आफैं अन्दाजले नगरी नर्स वा डाक्टरले सिकाएको तरिका मात्र अपनाउनुहोस्।
कपाल, नङ र खुट्टाको हेरचाह
कपाल हप्तामा एकदुई पटक धुनुहोस्। ओछ्यानमै हुने बिरामीको टाउको ओछ्यानको छेउमा ल्याएर तल बेसिन राखी, प्लास्टिक ओछ्याएर धुन सकिन्छ। नङ लामो भयो भने बिरामीले आफैंलाई चिर्न सक्छ, त्यसैले नुहाएपछि नङ नरम हुँदा काट्दा सजिलो हुन्छ।
खुट्टाका औँलाको बिच र पैतलामा पनि आँखा पुर्याउनुहोस्, विशेष गरी लामो समय ओछ्यानमा रहनेहरूमा। लामो समयसम्म ओछ्यानमै रहनुपर्ने अवस्थामा कसरी छाला जोगाउने र अन्य दैनिक हेरचाह कसरी गर्ने भन्ने विस्तृत जानकारीका लागि ओछ्यानमा बिरामी हेरचाह सेवा पेज हेर्न सक्नुहुन्छ।
बिरामीको कपडा र ओछ्यान सफा राख्ने तरिका
सफा शरीरलाई फोहोर कपडामा राख्नुको कुनै अर्थ हुँदैन। त्यसैले लुगा र ओछ्यानको ख्याल पनि उत्तिकै जरुरी छ।
लुगा दिनदिनै फेर्नुहोस्, र पसिनाले भिजेको वा फोहोर भए त्यही बेला फेर्नुहोस्। खुकुलो, सुती र सजिलै खोल्न मिल्ने कपडा छान्नुहोस्। अगाडि बटन वा चेन भएको लुगाले फेर्दा बिरामीलाई कम दुख्छ।
चादर चिल्लो र तन्किएको राख्नुहोस्। खुम्चिएको ठाउँले छालामा दबाब दिन्छ र बिस्तारै घाउ बनाउन सक्छ। चादर हप्तामा कम्तीमा दुई पटक फेर्नुहोस्, पिसाब, दिसा वा खानाले फोहोर भए तुरुन्तै।
बिरामीलाई उठाउन नमिल्ने भए चादर फेर्न सजिलो तरिका छ। बिरामीलाई एकातिर करवट फर्काउनुहोस्, खाली भएको पट्टिको पुरानो चादर बेर्दै भित्र धकेल्नुहोस् र नयाँ चादर आधा ओछ्याउनुहोस्। त्यसपछि अर्कोतिर फर्काएर पुरानो चादर तानेर निकाल्नुहोस् र नयाँ चादर सोझ्याउनुहोस्। फोहोर लुगा अलग्गै झोलामा राखेर साबुन र तातो पानीले धुनुहोस् र घाममा सुकाउनुहोस्। गद्दा र सिरानी पनि बेलाबेला घाममा राख्नुहोस्।
पिसाब वा दिसा रोक्न नसक्ने बिरामीका लागि पानी नछिर्ने ओछ्याउने कपडा वा वयस्क डाइपर प्रयोग गर्नुहोस् र हरेक केही घन्टामा जाँच गर्नुहोस्। भिजेको कपडामा धेरै बस्दा छाला चाँडै बिग्रन्छ।
बिरामीको सरसफाइमा केयरगिभरको भूमिका
सरसफाइ बिरामीको मात्र होइन, केयरगिभरको पनि हो। बिरामीलाई छुनुअघि र छोएपछि साबुन-पानीले हात धुनुहोस्। फोहोर सफा गर्दा पन्जा लगाउनुहोस्, र पन्जा फुकालेपछि फेरि हात धुनुहोस्। यो सानो बानीले दुवैजनालाई संक्रमणबाट जोगाउँछ। हात कसरी र कहिले धुने भन्ने बारेमा WHO को मार्गदर्शन मा विस्तृत जानकारी पाइन्छ।
अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा, बिरामीसँग कुरा गर्दै काम गर्नुहोस्। “अब म तपाईंको हात पुछ्दैछु” भन्दा बिरामी तयार हुन्छन् र तर्सँदैनन्। उनीहरूले जति आफैं गर्न सक्छन्, गर्न दिनुहोस्, जस्तै अनुहार पुछ्ने वा कंघी गर्ने। यसले उनीहरूको आत्मसम्मान जोगाउँछ।
आफ्नो थकान पनि नबिर्सनुहोस्। थाकेको बेला हतारमा गरिएको हेरचाहमा बिरामी खस्ने, चोट लाग्ने वा चुकिने सम्भावना बढ्छ। कहिलेकाहीँ अरूलाई जिम्मा दिनु कमजोरी होइन, समझदारी हो।
कहिले नर्स वा डाक्टरको सहयोग लिने?
घरमै गर्न सकिने काम धेरै छन्, तर केही संकेत देखिए ढिला नगरी स्वास्थ्यकर्मीलाई देखाउनुहोस्। छालामा थिच्दा सेतो नहुने रातो दाग, घाउ वा पानी जमेको फोका, ज्वरो, मुखमा सेतो दाग वा घाउ, गन्ध आउने घाउ, वा बिरामीले दुखाइको गुनासो गर्नु यस्ता संकेत हुन्। यस्तो बेला घरमै औषधि लगाएर कुर्नुभन्दा होम नर्सिङ सेवा मार्फत नर्सलाई घरमै बोलाएर जाँच गराउनु सुरक्षित हुन्छ।
एक्लै सम्हाल्न गाह्रो भएमा के गर्ने?
दिनदिनै नुहाउने, लुगा फेर्ने, ओछ्यान मिलाउने काम एक्लै गर्दा शारीरिक र मानसिक दुवै रूपमा थकाइ लाग्छ। विशेष गरी बिरामी लामो समयदेखि अशक्त छन् भने परिवारका एक जना सदस्यमाथि सबै भार पर्छ।
यस्तो अवस्थामा तालिम प्राप्त केयरगिभर राख्नु राम्रो विकल्प हुन सक्छ। व्यक्तिगत सरसफाइ सेवा अन्तर्गत नुहाउने, लुगा फेर्ने, मुख सफा गर्ने र ओछ्यान मिलाउने काममा घरमै सहयोग पाइन्छ। लामो समय चल्ने रोगको अवस्थामा दीर्घकालीन बिरामी हेरचाह ले दैनिक जीवनको व्यवस्थापन नै मिलाइदिन सक्छ। आफ्नो बिरामीको अवस्था बुझाएर कस्तो सहयोग चाहिन्छ भन्ने कुरा सम्पर्क गर्नुहोस् बाट सोध्न सक्नुहुन्छ।
बारम्बार सोधिने प्रश्न
व्यक्तिगत सरसफाइ भनेको के हो?
आफ्नो शरीर, मुख, कपाल, नङ र लुगालाई दैनिक सफा राख्ने बानीलाई व्यक्तिगत सरसफाइ भनिन्छ।
बिरामीको व्यक्तिगत सरसफाइको महत्त्व के हो?
यसले संक्रमण र छालाका समस्या घटाउँछ, बिरामीलाई आरामदायी बनाउँछ र उनीहरूको आत्मसम्मान जोगाउँछ।
बिरामीलाई दिनमा कति पटक नुहाउनुपर्छ?
यो बिरामीको अवस्थामा भर पर्छ। अनुहार, हात र गुप्तांग दैनिक सफा गर्नुहोस्, र पूरा शरीर हप्तामा केही पटक पुछ्नुहोस्।
अन्त्यमा
घरमै बिरामीको सरसफाइ सुरुमा गाह्रो लाग्न सक्छ, तर तयारी, धैर्य र नरम व्यवहार भए सजिलो हुँदै जान्छ। हरेक दिन सानो-सानो काम नियमित गर्नुभयो भने बिरामी सफा, सुरक्षित र आरामदायी रहन्छन्, र तपाईंलाई पनि आफ्नो हेरचाहप्रति सन्तोष मिल्छ।


